Hội liên hiệp Phụ nữ - Việt nam
Phụ nữ Cơ Tu với nét văn hóa nhuộm chàm trên nền vải thổ cẩm
14:29' 22/2/2017
Cách pha chế màu để nhuộm sợi chỉ của người Cơ Tu

Nét rất riêng của tộc người Cơ Tu là màu chàm trong nếp trang phục truyền thống. Điều này góp phần tạo nên sự độc đáo trên nền thổ cẩm Cơ Tu và nghề dệt thổ cẩm của Cơ Tu, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; làng truyền thống Cơ Tu thuộc huyện Tây Giang được Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam chứng nhận bảo trợ di sản.

Dân tộc Cơ Tu là một trong số ít các dân tộc ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên còn bảo lưu tương đối nguyên vẹn các yếu tố văn hóa truyền thống có giá trị, trong đó có nghề trồng bông, dệt vải đã có từ rất lâu đời.Theo truyền thống, người phụ nữ Cơ Tu ai cũng biết dệt thổ cẩm từ khi mới hơn mười tuổi. Những thiếu nữ Cơ Tu lớn lên sau đó đều được học nghề dệt thổ cẩm để tự dệt những sản phẩm phục vụ cho gia đình.

Mỗi nhà của người Cơ Tu có từ 2 đến 3 khung dệt. Bên cạnh dệt vải, phụ nữ Cơ Tu còn biết nhuộm chàm (tăm), nên nhà nào cũng có nhiều chóe đựng chàm để nhuộm sợi vải, để dệt nên những adoót (áo ngắn tay), hđooh (váy ngắn), chrờ dhu (váy dài), xà lùng, xờ nát (yếm) đến g’hul (khố) của đàn ông hay tấm aduông và k’con (tấm địu con)... 

Phụ nữ dân tộc Cơ Tu không chỉ giỏi dệt vải thổ cẩm, với khối óc và đôi bàn tay của mình, họ còn khéo léo trong việc tạo màu cho sợi, đây được coi là khâu quan trọng để làm nên sắc màu truyền thống trên vải thổ cẩm.Kỹ thuật nhuộm chàm đã biến những sợi bông trắng thành màu chàm khó ai sánh được. Do vậy, mà việc chế biến thuốc nhuộm và kỹ thuật nhuộm vải là bí quyết của riêng phụ nữ dân tộc Cơ Tu.

Trong các nguyên vật liệu được đồng bào dùng để chế biến thuốc nhuộm vải có cây tà râm. Đây là loại cây mọc rất nhiều trong rừng, dùng thân, lá của nó chế biến nên màu chàm. Sau khi thu hoạch bông, đem đi phơi nắng cho thật khô rồi mới mang ra quay tơ kéo thành sợi. Thời gian này, phụ nữ Cơ Tu vào rừng tìm cây tà râm đem về giã nát, ngâm với nước trong choé khoảng 5-7 ngày rồi vắt bã bỏ đi chỉ lấy nước cốt. Tiếp đến, ốc ở khe suối là một nguyên liệu được bà con sử dụng để nhuộm chàm. Sau khi ăn ốc xong, dùng củi đốt vỏ ốc lấy tro. Bí quyết để có sợi đều màu và đẹp, một thứ nữa góp phần tạo nên màu chàm đó là bắp trồng trên rẫy. Khi bắp già thu hoạch về, bà con rang hạt bắp cho cháy đen rồi dùng cối giã nhỏ trộn với vỏ ốc giã mịn, đem trộn đều với nước của cây tà râm sau đó dùng vải dày lọc bỏ hết cặn đi.

Tùy thuộc vào số lượng sợi vải cần nhuộm mà ngâm sợi bông vừa xe còn nguyên màu trắng vào choé nước hỗn hợp để biến sợi thành màu chàm. Sau từ 9-10 ngày, cả choé nước chàm nhuộm sợi đã dậy lên một mùi thơm dễ chịu. Để biết được sợi vải đã thấm đều hay chưa, người phụ nữ chỉ cần múc một lượng nước chàm nhỏ trong choé soi lên ánh sáng, nếu thấy có độ vàng trong và bọt sủi đều thì vắt sợi đem ra nắng phơi cho khô. Sợi khi nhuộm xong, sợi sẽ có màu xanh đen, làm cho vải thổ cẩm có màu đẹp, sắc nước được giữ lâu bền. Khi giặt, màu chàm của sợi bông không phai. Từ đây, có thể kéo sợi cho vào khung và dệt.

Một điều đáng chú ý, theo quan niệm của người Cơ Tu, những phụ nữ mang thai tuyệt đối không được tham gia quá trình tạo màu chàm và nhuộm sợi này. Việc nhuộm sợi chàm cũng như giá trị thẩm mỹ của những gam màu và hoa văn trên nền thổ cẩm trang phục dân tộc Cơ Tu là sự tích góp, chuyển tải những tinh hoa, trí tuệ qua nhiều thế hệ của tổ tiên, ông bà Cơ Tu từ xa xưa để lại. Nghề nhuộm sợi chàm trên thổ cẩm này, đòi hỏi người phụ nữ Cơ Tu phải có sự kiên nhẫn và ham học hỏi.

Nghề nhuộm sợi chàm thật sự gần gũi, hòa quyện với cuộc sống không gian của đất trời giữa bao la của đại ngàn Trường Sơn đã đem lại cho người phụ nữ Cơ Tu những kinh nghiệm được đúc kết trong quá trình sản xuất được lưu giữ từ nhiều đời nay, góp phần làm nên nền văn hóa và nét đẹp rất riêng của mình./.

Lê Thị Lai - Hội LHPN huyện Tây Giang