Một số quan niệm liên quan đến hôn nhân của người Sán Chỉ ở Cao Bằng

Vấn đề ngoại hôn dòng tộc là nguyên tắc cơ bản trong quan hệ hôn nhân của người Sán Chỉ. Những người có mối quan hệ thân thuộc tính theo huyết thống cha (họ nội) không được lấy nhau. Những người cùng họ thì dù xa hay gần, cùng chi hay khác chi đều không lấy được nhau. Để tránh vi phạm quy tắc ngoại hôn dòng họ, con cái khi lớnlên được cha mẹ họ hàng dạy bảo rất kỹ về vấn đề này.

Hôn nhân của người Sán Chỉ là hôn nhân một vợ, một chồng. Việc hôn nhân do phía người con trai quyết định, con gái thường không có quyền lựa chọn bạn đời cho mình. Tiêu chuẩn người chồng lý tưởng trong xã hội Sán Chỉ trước đây cũng như bây giờ là khoẻ mạnh, cần cù, chăm chỉ làm ăn và có đạo đức tốt. Xuất phát từ quan niệm cho rằng: của cải do mồ hôi của mình làm ra mới phải là của mình. Tiêu chuẩn của người vợ lý tưởng cũng không ngoài những đức tính cần có như tiêu chuẩn người chồng, chỉ khác là người con gái phải biết dệt vải, kéo sợi tự may quần áo. Người Sán Chỉ luôn đề cao người cần cù cấy trồng, làm ăn lương thiện, lên án những kẻ lười biếng.

Trong tình yêu, nam nữ Sán Chỉ được chủ động ở mức độ nhất định, được thể hiện tình cảm với người mình yêu vào các dịp hội hè, các buổi chợ, ngày cưới của bạn bè hoặc vào các buổi lao động chung của làng... Họ thường biểu hiện tình cảm bằng các bài hát đối đáp giao duyên trong các đêm hội.

Trong xã hội Sán Chỉ, con gái là đối tượng để nhà trai cưới về làm dâu, nên sự can thiệp và ép duyên của chamẹ vào hạnh phúc con cái chủ yếu xảy ra đối với người con gái. Người Sán Chỉ quan niệm gả chồng cho con nghĩa là bán con, thể hiện ở việc thách cưới thường rất cao. Nhà trai bỏ tiền, gạo, thịt lợn, rượu... để cướivợ thực chất là “mua” người con gái. Đồ thách cưới càng cao càng chứng tỏ cô gái càng có giá.

Theo quan niệm của người Sán Chỉ, gia đình có con gái đi lấy chồng cũng có nghĩa là mất đi một lao động, cộng đồng dòng tộc ấy mất đi một thành viên. Do vậy, nhà trai phải trả nhà gái một số của cải tương ứng. Sau này, nếu người vợ tự ý bỏ chồng thì phải trả lại tiền và những lễ vật nhà trai đã chi cho đám cưới. Ngược lại, nếu chồng chủ động ly dị thì phải trả toàn bộ số công lao động của vợ và phải đền bù một khoản tiền bồi thường nhân phẩm. Ngoài ra, người vợ được mang theo toàn bộ tư trang, của hồi môn, con cái được chia đôi trở về nhà mình.

Trong hôn nhân, người Sán Chỉ đã tuân thủ rât nghiêm ngặt chế độ cư trú bên nhà chồng. Sau lễ cưới, lễ lại mặt được thực hiện vào ngày thứ ba, cô dâu trở lại nhà chồng trong ngày hôm ấy trước lúc mặt trời lặn. Tuy người Sán Chỉ vẫn có tập quán ở rể nhưng chỉ trong những trường hợp gia đình neo đơn, thiếu lao động, không có người chăm sóc cha mẹ già hoặc nhà có người con trai nhưng còn nhỏ chưa lo liệu được việc gia đình. Trong những trường hợp này, mọi phí tổn cưới rể do nhà gái lo liệu; sau khi cưới chú rể ở hẳn bên nhà vợ, nhưng không phải đổi tên họ, con cái sinh ra vẫn theo họ bố.

Theo phong tục truyền thống, nghi lễ cưới xin của người Sán Chỉ diễn ra theo các bước sau:

- Lễ hỏi: Người Sán Chỉ phải đi hỏi 3 lần và lần thứ 3 mới định ngày cưới. Trong 3 lần đi hỏi thì chỉ 2 lần sau mới mang theo lễ vật. Lễ vật của lần thứ 2gồm một đôi gà trống và mái. Lần thứ 3 phải có quan lang đi cùng và 3 người đem theo lễ vật để định ngày cưới. Lễ vật xưa gồm 39 đồng bạc trắng, nay chuyển sang tiền giấy với số tiền là 2.800.000 đồng (gọi là mua dâu) và 70 kg thịt lợn (có gia đình còn cao hơn).

- Lễ cưới: Sau khi đã nhất trí với lễ vật mà nhà trai mang đến, hai gia đình sẽ ấn định ngày cưới.

Đoàn đón dâu của nhà trai gồm 9 người, trong đó có 2 quan lang, 2 bà đón dâu, 2 người gánh lễ và một phụ dâu. Khác với trước, ngày nay chú rể không đi đón dâu mà cử đại diện đi đón dâu về. Khi đến nhà trai, chú rể ra cửa đón và cõng cô dâu vào nhà. Bên mâm cơm đã được chuẩn bị sẵn, hai vợ chồng ngồi đối mặt nhau và mỗi người nhấp một chén rượu đã được làm phép doquan lang mang đến. Tuy nhiên, mỗi người chỉ uống một hớp và số còn lại thì đổ điđể 2 vợ chồng mãi mãi sống chung thuỷ, thương yêu nhau.

Ăn xong, chú rể sẽ lánh đi để cô dâu vào buồng nghỉ ngơi. Sau đó, cô dâu sẽ đem của hồi môn ra cho mọi người xem gồm những chiếc khăn tay bé do cô dâu tự làm, gối, 2 chăn bông, một đôi hòm gỗ, 20 bát, 20 chén và một số khăn mặt. Số khăn mặt này sẽ được chia cho anh em họ hàng bên nhà trai và cô dâu chú rể sẽ nhận lại tiền mừng đám cưới.

Theo quan niệm của người Sán Chỉ, cô dâu lúc về nhà chồng phải mặc 2 áo trong suốt đám cưới cho đến khi hết khách mới được bỏ bớt một áo. Điều đó thể hiện mong muốn một cuộc sống đôi lứa hạnh phúc, thuận vợ thuận chồng.