Quảng Nam: Tiếng amáp của phụ nữ Cor

Cũng như bao người con dân tộc Cor sinh ra giữa xứ sở được mệnh danh là “Cao Sơn - Ngọc Quế”, chị Trần Thị Xinh (46 tuổi) ở tại thôn 1, xã Trà Kót, huyện Bắc Trà My (Quảng Nam), một phụ nữ Cor luôn đau đáu giữ tiếng amáp. Chị Xinh chia sẻ: “Nếu muốn nghe amáp cũng phải vượt dốc đến thác Ví, nằm dưới ngọn núi Răng Cưa cao nhất vùng – nơi phân chia địa vực cư trú của người Cor huyện Bắc Trà My (Quảng Nam) và người Cor huyện Trà Bồng (Quảng Ngãi), bởi ở đó không gian khoáng đạt, rộng rãi và bao la. Lên thác Ví mà thổi amáp, thì tiếng amáp trong hơn và vang xa hơn. Có lẽ vì đó mà trước đến giờ, những phụ nữ Cor trong vùng thường lên thác Ví rất thích thả hồn mình tha hồ mà thổi amáp bởi tiếng nhạc du dương vào những vách núi”.

Để làm một chiếc amáp không phải quá cầu kỳ, nên không một phụ nữ dân tộc Cor nào ở đây không biết làm. Nhưng để có một cái amáp hay và đạt đến độ chuẩn là rất khó, không phải người phụ nữ dân tộc Cor nào cũng làm được. Nhiều khi làm cả trên mười cái, mới chọn được một cái amáp tương đối vừa ý. Người phụ nữ Cor thường chọn những thân cây amáp già, thẳng rồi hơ qua lửa để bỏ phần lõi bên trong. Amáp dài khoảng 2 gang tay (30-35cm), được bịt kín một đầu, dùng dao sắc khứa mỏng ở phía đầu bịt kín, tạo lưỡi gà dài khoảng một đốt của ngón tay (khoảng 2 phân). Amáp không bền, chỉ sử dụng ba, bốn ngày là bỏ. Vì vậy, âm thanh của amáp hạn chế và khó xác định. Nên khi sử dụng phải ngâm vào nước để âm thanh hay hơn. Người Kinh (Việt) gọi là cây dương xỉ.

Ở vùng người Cor thuộc huyện Bắc Trà My sinh sống, ngoài cây amáp ra còn có cây lông bông, dáng gần giống với cây amáp, nhưng ống của nó nhỏ hơn, bằng đầu chiếc đũa ăn cơm nên nó cũng được phụ nữ Cor chế tác thành amáp để thổi. Phía đầu của cây lông bông được bịt kín bằng sáp ong, có lưỡi gà, còn đầu kia để trống. Amáp loại nhỏ này, dài khoảng hơn gang tay (25-30cm), phù hợp với các em gái Cor mới lớn rất thích thổi. Với phụ nữ Cor, nếu một người thổi amáp thì miệng ngậm đầu gốc còn phía có lưỡi gà thì lấy hai tay úp lại nhau vào lỗ thoát hơi làm hộp cộng hưởng, sau đó hai tay mở ra, úp lại tạo nên những âm thanh khác nhau. Khi thổi amáp, người phụ nữ Cor điều tiết làn hơi qua thanh quãn, dùng đầu lưỡi để luyến láy và kết hợp với 2 bàn tay bịt ở đầu còn lại. Tùy theo mức độ kín hở của hai bàn tay, vừa có tác dụng như hộp cộng hưởng, vừa có tác dụng điều khiển âm thanh trầm, bổng để tạo nên tiết tấu, giai điệu. Còn nếu hai người phụ nữ Cor cùng thổi amáp, thì đầu gốc dành cho người thổi, còn đầu ngọn dành cho người trò chuyện. Trong quá trình thổi amáp, hai người có thể đổi đầu cho nhau. Theo đó, khi thổi amáp vai trò của người trò chuyện là quan trọng nhất, khả năng nói năng lưu loát. Lúc này, vòm miệng của người trò chuyện trở thành hộp cộng hưởng, sự giao thoa giữa người thổi và giọng nói của người trò chuyện trong vòm miệng, tạo nên một âm thanh lạ mà không có loại nhạc cụ nào có được. Nói thì dễ như vậy, nhưng khi thổi amáp người phụ nữ Cor luôn xử lý kỹ thuật luyến láy, để thể hiện nên giai điệu.

Thiếu nữ dân tộc Cor huyện Bắc Trà My (Quảng Nam) với chiếc amáp làm từ cây lông bông

Từ bao đời nay, phụ nữ Cor rất quý mến amáp. Bởi nó là một nét đẹp rất riêng của người phụ nữ Cor. Theo đó, amáp thường được thổi theo các làn điệu dân ca truyền thống của người Cor, phổ biến nhất là điệu xadru. Ngày xưa, hầu hết phụ nữ Cor đều biết làm và thổi amáp. Họ thổi amáp không chỉ thổi một mình, những phụ nữ Cor khi gặp nhau trên đường đi làm nương rẫy, vào rừng hái măng, đến những dịp làng tổ chức lễ hội, dịp cưới hỏi, họ còn thổi amáp để trải lòng mình, bắt nhịp lời riêng tư, gia đình về chuyện về làng nóc, sẻ chia về lao động sản xuất. Đó là một nét đẹp rất riêng của người phụ nữ Cor mà qua đố đánh giá được tính nết na, thùy mỵ và phẩm chất của người con gái Cor khi đến tuổi trưởng thành. Tuy nhiên, để học và thổi được amáp không dễ chút nào, cần có tình yêu, sự kiên trì thì mới hiểu được người thổi thổ lộ điều gì.

Ngày nay, dù có nhiều nét văn hóa mới mẻ khác, thế nhưng vẫn còn rất ít những người phụ nữ dân tộc Cor cao tuổi ở huyện vùng cao Bắc Trà My, vì quá yêu cái kèn amáp vẫn thỉnh thoảng tự chế tác cho mình một cái, như để cố níu giữ những hoài niệm về một thời xa xưa. Bởi amáp từ lâu, đã ăn sâu vào tiềm thức và trở thành nét đẹp mang đậm đà bản sắc của vùng đất, nơi đồng bào dân tộc Cor sinh sống ở vùng núi phía Đông Trường Sơn thuộc Quảng Nam. Mà amáp, còn là nét văn hóa đặc trưng cần được lưu giữ, bảo lưu lại cho muôn đời sau. Hy vọng rằng, cái hay cái đẹp của người phụ nữ dân tộc Cor, gắn với tiếng amáp sẽ được cộng đồng người Cor và chính quyền sở tại đón nhận và có cách giữ gìn, phát huy cho loại nhạc cụ độc đáo này.