Quảng Nam: Người phụ nữ Xê Đăng mở lối cho thổ cẩm ở Trà Cang

Bà Hoa cho biết, đồng bào Xê Đăng vốn có những truyền thống lâu đời mang bản sắc đặc trưng riêng, nhưng không thể không nói đến nghề dệt thổ cẩm mà theo bà con thường gọi là nghề dệt dồ. Nghề dệt thổ cẩm của người Xê Đăng duy trì theo cách mẹ truyền con gái nối nghề. Nguyên liệu ngày xưa để dệt thổ cẩm là bông do người dân trồng, màu của thổ cẩm cũng được làm bằng vỏ và lá cây rừng, hiện nay được thay thế bằng sợi chỉ, sợi len đủ màu mua ở chợ huyện. Mùa xuân, người Xê Đăng có nhiều lễ hội truyền thống, đây cũng là dịp để những thiếu nữ, chàng trai dân tộc Xê Đăng chọn cho mình những chiếc váy, tấm khố để mặc trưng diện dự lễ cúng máng nước, ăn trâu huê, ăn tết mừng mùa... Để dệt một tấm thổ cẩm phải ngồi từ sáng đến tối mịt mới hoàn thiện, còn may một bộ trang phục truyền thống phải mất ít nhất 5-7 ngày.

Ban đầu, bà tự mày mò học dệt, sau đó được mẹ dạy cho những bước cơ bản. Những lần ba mẹ vắng nhà, bà mạnh dạn mang khung dệt ra dệt thổ cẩm theo những bước như mẹ đã làm rồi thành quen tay, dần dà thành thạo các công đoạn rồi tự mày mò lại cách dệt để khôi phục nghề, tìm đến các làng gặp những người phụ nữ Xê Đăng cao tuổi để học hỏi thêm kinh nghiệm. Giờ lớn tuổi rồi, mắt kém hơn nhiều nhưng tay vẫn cứ thành thói quen nên công việc dệt dồ này không có gì khó khăn với bà nữa.

Năm nay, bà Hoa đã bước qua tuổi 63, đã hơn 40 mùa rẫy người phụ nữ Xê Đăng này làm bạn với khung dệt. Nghề dệt dồ của người Xê Đăng không khó, nhưng cần sự tỉ mỉ, nếu không có niềm đam mê thì không làm được. Màu chủ đạo trên trang phục người Xê Đăng là màu chàm và hoa văn trên trang phục chủ yếu được trang trí xung quanh áo, váy. Khó nhất ở chỗ tạo hoa văn, đòi hỏi người dệt phải có trí nhớ cũng như sự tưởng tượng phong phú. Trước đây, người dân trong thôn chủ yếu mặc thổ cẩm truyền thống, nên nghề này rất thịnh hành, nhà nào cũng có khung dệt. Đàn ông sẽ mặc áo, đóng khố còn phụ nữ, thiếu nữ Xê Đăng mặc áo chui đầu, tay áo được khoét sát nách và mặc váy quấn. Và ngày nay, những trang phục này được sử dụng trong các lễ hội hay ngày lễ quan trọng của gia đình.

Bà Hoa vừa dệt vừa giới thiệu cho khách từng bộ phận của khung dệt và cách dệt thổ cẩm của người Xê Đăng tại Hội chợ Sâm Ngọc Linh huyện Nam Trà My tháng 8 năm 2022

Theo đó, để dệt một tấm thổ cẩm hoàn chỉnh có kích thước 0.8m X 3m, thì bà Hoa phải mất khoảng 9 - 10 ngày liên tục hoặc không thì phải từ 13 - 15 ngày mới xong. Thế nhưng, giá trị về kinh tế của các sản phẩm không cao, hiện nay, nếu bán cũng vào khoảng 1 triệu đồng. Tiền công thấp, đầu ra của sản phẩm lại không ổn định. Đa số phụ nữ Xê Đăng giờ đã bỏ nghề vì nhu cầu sử dụng thổ cẩm dệt ngày càng ít. Những người biết dệt dồ cùng lứa tuổi như chị Hoa ở trong thôn, trong xã hiện giờ đã không còn nhiều. Bà con Xê Đăng trong thôn ai có nhu cầu đến nhà đặt dệt thì bà Hoa mới nhận làm, nhưng tiền công dệt ít, không bằng đi làm những việc khác. Thỉnh thoảng bà Hoa đem một số sản phẩm dệt đi trao đổi, bán ở các xã khác. Do sợi len, sợi chỉ dệt đắt, công dệt nhiều nên tính ra thu nhập hằng ngày rất thấp, có người rất thích nhưng không có tiền mua, họ đổi thổ cẩm chủ yếu bằng heo, bằng gà.

Bằng tâm huyết của một người con Xê Đăng, 40 năm qua, bà Trần Thị Kim Hoa không chỉ gìn giữ nghề dệt thổ cẩm của đồng bào mình mà còn miệt mài truyền lửa nghề cho thế hệ trẻ nhằm mở lối cho thổ cẩm của người Xê Đăng nơi đây. Trước dòng chảy của cuộc sống hiện đại, trong khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc đang dần bị mai một, thì việc nổ lực giữ gìn nghề dệt dồ người Xê Đăng của bà Hoa là việc làm đáng trân trọng để nhân rộng.