Cần lấp đầy khoảng trống giới trong quản lý rủi ro thiên tai

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu và thiên tai. Với đường bờ biển dài hơn 3.260km, cùng đặc điểm sinh kế của phần lớn người dân vẫn phụ thuộc vào nông nghiệp, các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn hay sạt lở đất đang gia tăng cả về tần suất và cường độ. Không chỉ gây thiệt hại lớn về kinh tế và cơ sở hạ tầng, thiên tai còn làm sâu sắc thêm những bất bình đẳng vốn tồn tại trong xã hội.

Theo TS. Nguyễn Sỹ Linh, trong nhiều năm qua, công tác quản lý rủi ro thiên tai ở Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực, từ tư duy ứng phó, cứu trợ sang chủ động phòng ngừa và quản lý rủi ro dựa vào cộng đồng. Tuy nhiên, một thực tế đang tồn tại là các chính sách và giải pháp ứng phó thiên tai vẫn chưa lồng ghép đầy đủ yếu tố giới, khiến hiệu quả thực thi chưa đạt được như kỳ vọng.

Phụ nữ chịu nhiều tổn thương hơn trước thiên tai

Tại chương trình đối thoại, TS. Nguyễn Sỹ Linh cho rằng thiên tai không phải là hiện tượng "trung lập về giới". Mức độ tổn thương, khả năng tiếp cận nguồn lực, năng lực ứng phó và phục hồi của mỗi nhóm dân cư chịu tác động mạnh mẽ bởi vai trò giới, quan hệ giới và những bất bình đẳng mang tính cấu trúc trong xã hội.

Phân tích thực tiễn cho thấy phụ nữ và trẻ em gái thường phải chịu những tác động bất cân xứng hơn nam giới trong tất cả các giai đoạn của thiên tai. Một trong những nguyên nhân quan trọng là sự bất bình đẳng trong tiếp cận sinh kế và tài sản.

Tại nhiều địa phương, phụ nữ là lực lượng lao động chính trong các lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản - những ngành nghề chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan. Khi thiên tai xảy ra, mùa màng bị mất trắng, sinh kế bị đứt gãy, phụ nữ thường là những người mất nguồn thu nhập đầu tiên. Trong khi đó, tỷ lệ phụ nữ đứng tên quyền sử dụng đất hoặc sở hữu tài sản có giá trị còn thấp, khiến họ gặp nhiều khó khăn hơn trong tiếp cận tín dụng và nguồn lực để khôi phục sản xuất sau thiên tai.

Không chỉ chịu thiệt hại về kinh tế, phụ nữ còn phải gánh thêm khối lượng lớn công việc chăm sóc không được trả công. Sau thiên tai, khi điện, nước sạch và các dịch vụ y tế bị gián đoạn, trách nhiệm chăm sóc trẻ nhỏ, người già, người bệnh trong gia đình thường dồn lên vai phụ nữ. Điều này khiến họ có ít cơ hội hơn để tham gia các hoạt động phục hồi kinh tế hoặc chăm sóc sức khỏe cho bản thân.

Một vấn đề đáng lo ngại khác là những rủi ro liên quan đến sức khỏe sinh sản và bạo lực trên cơ sở giới. Điều kiện vệ sinh không bảo đảm tại các điểm sơ tán tập trung có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của phụ nữ và trẻ em gái. Đồng thời, áp lực tâm lý do mất mát tài sản, thu nhập và môi trường sống chật chội sau thiên tai cũng làm gia tăng nguy cơ bạo lực gia đình và các hành vi xâm hại giới.

Theo TS. Nguyễn Sỹ Linh, những rào cản giới còn khiến phụ nữ ít có cơ hội tham gia các lớp tập huấn kỹ năng bơi lội, cứu hộ cứu nạn hay các hoạt động nâng cao năng lực ứng phó thiên tai. Thậm chí, trong nhiều trường hợp, họ tiếp cận thông tin cảnh báo sớm chậm hơn nam giới do những hạn chế về thời gian và điều kiện tiếp cận thông tin.

Các đại biểu tham dự chương trình Đối thoại chính sách

Phụ nữ không chỉ là nạn nhân mà còn là tác nhân của sự thay đổi

Một trong những quan niệm cần thay đổi hiện nay, theo TS. Nguyễn Sỹ Linh, là việc xem phụ nữ chỉ như những nạn nhân thụ động cần được hỗ trợ khi thiên tai xảy ra.

Thực tế cho thấy phụ nữ sở hữu nhiều năng lực và kinh nghiệm có giá trị trong quản lý rủi ro thiên tai. Họ có kiến thức bản địa phong phú về bảo quản lương thực, lưu giữ hạt giống, quản lý nguồn nước và chăm sóc sức khỏe gia đình trong những điều kiện khó khăn do thiên tai gây ra.

Bên cạnh đó, phụ nữ còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các mạng lưới xã hội và sự gắn kết cộng đồng. Trong những thời điểm khủng hoảng, các mạng lưới này trở thành nguồn lực hỗ trợ tại chỗ hiệu quả thông qua việc chia sẻ nhu yếu phẩm, hỗ trợ chăm sóc trẻ em hay động viên tinh thần cho các gia đình bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, những năng lực và đóng góp này vẫn chưa được nhìn nhận và phát huy đầy đủ trong các chính sách quản lý rủi ro thiên tai hiện nay.

4 khoảng trống lớn trong chính sách hiện nay

Theo đánh giá của TS. Nguyễn Sỹ Linh, mặc dù Việt Nam đã xây dựng được hệ thống pháp luật tương đối đầy đủ về phòng chống thiên tai và bình đẳng giới, song sự kết nối giữa 2 lĩnh vực này vẫn tồn tại nhiều khoảng trống mang tính cấu trúc.

Khoảng trống đầu tiên là dữ liệu giới trong thiên tai còn thiếu và chưa đồng bộ. Hệ thống thống kê hiện nay chủ yếu tập trung vào các thiệt hại kinh tế - kỹ thuật mà chưa có nhiều dữ liệu phân tách theo giới tính, độ tuổi và tình trạng khuyết tật. Điều này khiến các chính sách hỗ trợ sau thiên tai thường mang tính bình quân, chưa đáp ứng đúng nhu cầu của từng nhóm đối tượng.

Khoảng trống thứ hai nằm ở cơ chế ra quyết định. Mặc dù Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp được tham gia Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn, nhưng vai trò thường chỉ giới hạn trong các hoạt động hậu cần, cứu trợ hoặc vệ sinh môi trường. Tiếng nói của phụ nữ hiếm khi được phản ánh trong những quyết định mang tính chiến lược như phân bổ ngân sách, quy hoạch tái định cư hay thiết kế hệ thống cảnh báo sớm.

Khoảng trống thứ ba liên quan đến nguồn lực tài chính. Phần lớn ngân sách phòng chống thiên tai hiện nay được dành cho các công trình hạ tầng cứng như đê điều, hồ đập và trang thiết bị cứu hộ. Trong khi đó, nguồn lực cho các hoạt động nâng cao năng lực cộng đồng, hỗ trợ sinh kế thích ứng cho phụ nữ hay xây dựng nơi tránh trú bão nhạy cảm giới vẫn còn rất hạn chế.

Khoảng trống cuối cùng là thiếu các hướng dẫn kỹ thuật cụ thể và năng lực thực thi ở cơ sở. Nhiều cán bộ làm công tác phòng chống thiên tai chưa được trang bị kiến thức và công cụ phân tích giới, dẫn tới việc lồng ghép giới trong thực tiễn còn mang tính hình thức.

Các đại biểu lắng nghe chia sẻ của TS. Nguyễn Sỹ Linh

Cần đưa phụ nữ trở thành chủ thể trong quản lý rủi ro thiên tai

Để thu hẹp những khoảng trống nêu trên, TS. Nguyễn Sỹ Linh đề xuất một số nhóm giải pháp trọng tâm.

Trước hết, cần hoàn thiện thể chế và xây dựng hệ thống dữ liệu thiên tai có phân tách theo giới tính, độ tuổi và tình trạng khuyết tật, tạo cơ sở cho việc xây dựng chính sách phù hợp với nhu cầu của từng nhóm đối tượng.

Cùng với đó là nâng cao quyền năng và sự tham gia thực chất của phụ nữ trong các cơ chế ra quyết định, trong đó có việc quy định tỷ lệ nữ tối thiểu trong Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn các cấp; phát huy vai trò của Hội Liên hiệp Phụ nữ trong đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng và lập kế hoạch phòng chống thiên tai tại cơ sở.

Ông cũng đề xuất thực hiện cơ chế lập ngân sách có đáp ứng giới, dành một phần kinh phí cho các hoạt động nâng cao năng lực phụ nữ, phát triển sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu và xây dựng các công trình tránh trú thiên tai bảo đảm an toàn cho phụ nữ và trẻ em gái.

Bên cạnh đó, cần xây dựng bộ hướng dẫn lồng ghép giới trong quản lý rủi ro thiên tai và tổ chức các chương trình đào tạo thường xuyên nhằm nâng cao năng lực phân tích giới cho đội ngũ cán bộ làm công tác phòng chống thiên tai từ Trung ương đến địa phương.

Theo TS. Nguyễn Sỹ Linh, lồng ghép giới trong quản lý rủi ro thiên tai không phải là một nội dung mang tính hỗ trợ hay nhân đạo đơn thuần, mà là yêu cầu mang tính khoa học, kinh tế và chiến lược. Khi những khoảng trống về giới được lấp đầy, phụ nữ sẽ không chỉ là nhóm cần được bảo vệ mà còn trở thành lực lượng tiên phong, góp phần nâng cao khả năng chống chịu của gia đình, cộng đồng và toàn xã hội trước những tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu và thiên tai.