Chuyện về một nữ liên lạc cứu quốc quân người dân tộc Dao
Bố mẹ đẻ ở đâu, bà không nhớ nữa. Năm bà khoảng 6 tuổi, bố đã mất, bà có hai chị gái (một chị khoảng 10 tuổi, một chị khoảng 8 tuổi) và một em trai khoảng 4 tuổi. Nhà nghèo, cả bốn chị em đều gầy còm vì thiếu đói. Khi không còn gì để ăn nữa, người mẹ gạt nước mắt đặt con bé lên 6 vào một cái thúng, đầu kia là hòn đá và rời làng đến xóm Nác, tổng Tràng Xá, châu Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.
Ở đây, gia đình ông Triệu Tài Lâm vừa bị cháy nhà. Cám cảnh hai mẹ con bà, ông Triệu Tài Lâm nhận lời thỉnh cầu của người mẹ, đưa cho bà mẹ 6 đồng tiền “gánh quang”, nhận cháu bé 6 tuổi cho anh Triệu Nho Phúc làm con nuôi, đặt tên là Triệu Mùi Pham. Theo tiếng Dao, “mùi pham” là con gái thứ ba. Nhưng do trạc tuổi người chị đã mất nên Mùi Pham được coi như con cả trong gia đình.
Sau đó, người mẹ có quay lại thăm con hai lần, nhưng rồi có lẽ do giặc Pháp chiếm đóng, do núi sông cách trở, do sức khoẻ… nên không thấy bà lên nữa.
Năm 1936, phong trào cách mạng lan khắp nước, bố nuôi của cô bé Triệu Mùi Pham thoát ly tham gia cách mạng mang bí danh Triệu Khánh Phương. Ông tham gia phong trào thanh niên phản đế phản phong, hội Tương tế, truyền bá quốc ngữ; rồi Cứu quốc I, Cứu quốc quân II; là chỉ huy trưởng Cứu quốc quân III, tham gia lực lượng vũ trang giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám năm 1945.
Phong trào cách mạng phát triển mạnh về Võ Nhai, ngày 15-9-1941, trung đội Cứu quốc quân II thành lập ở rừng Kuôn Mánh (xóm Ngọc Mỹ, xã Liên Minh, tổng Tràng Xá, châu Võ Nhai). Gia đình Mùi Pham cũng như nhiều gia đình khác ở vùng này đều tham gia cách mạng, làm liên lạc, bảo vệ và nuôi giấu cán bộ. Mùi Pham còn nhỏ nên cùng các chị Dương Thị Bàn, Triệu Thị Tiên, Đặng Thị Báo vừa chăn trâu, vừa đun nước và canh gác cho các bác, các cô, các chú luyện tập. Thấy Mùi Phan nhanh nhẹn, các bác hỏi: “Mùi Pham có đi công tác được không?” Mùi Pham hỏi lại:” Đi công tác nghĩa là gì?” Các bác bảo: “Mang thư từ Nác đi đưa cho các chú ở Liên Minh, Tràng Xá, Dân Tiến, Bình Long...”. Thế là Mùi Pham làm liên lạc, lúc thì đưa thư, lúc thì dẫn đường cho cán bộ Cứu quốc quân.
Phong trào cách mạng càng phát triển, giặc Pháp càng kiểm soát gắt gao. Chúng lập các trạm kiểm soát, lục soát khắp người, bẻ cả nắm cơm của người đi nương, sờ nắn thắt lưng, quần áo… Mùi Pham vê nhỏ những lá thư, chỉ thị … gài vào mái tóc rồi đội khăn lên, thế là ung dung đi qua các trạm kiểm soát của giặc. Nhiều lần nhận lệnh khẩn cấp, Mùi Pham phải đi vào ban đêm, trời tối nhưng không được đốt đuốc soi đường. Có lần qua sông Dong, nước lũ dâng cao, Mùi Pham suýt bị nước cuốn trôi, hôm đó thật may vì có chị Báo đi cùng kéo lại được.
Trong cuộc “khủng bố trắng” tổng Tràng Xá, gia đình bé Mùi Pham có 8 người bị Pháp bắt thì bấy người bị kết án tù từ 5 năm trở lên và cả bảy người đều chết mất xác trong các nhà tù Hoả Lò (Hà nội) và Chợ Chu, Bá Vân (Thái Nguyên), gồm có: ông nội, bà nội, hai bác, hai chú và người anh họ. Nhà bị đốt, thóc ngô, lợn gà và 18 con trâu của gia đình bị giặc cướp hết. Mùi Pham cũng bị giặc bắt nhốt ở đồn Tràng Xá gần một tháng mới được thả về.
Trong suốt thời gian Cứu quốc quân II thành lập và hoạt động ở quê hương, theo gương bố và gia đình, cô bé Mùi Pham lặng lẽ làm công việc giao liên, bảo vệ Cứu quốc quân và cán bộ cách mạng. Cô bé Mùi Pham đã góp phần chuyển nhiều tài liệu quan trọng, tiếp tế và bảo vệ an toàn cho Cứu quốc quân. Được tuyên truyền vận động, Mùi Pham tham gia Thiếu nhi Cứu quốc, rồi Thanh niên Cứu quốc, Phụ nữ Cứu quốc. Tháng 2 năm 1949, chị Mùi Pham được vinh dự đứng trong hàng ngũ của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Cách mạng tháng Tám thành công, Bảo tàng Khu tự trị Việt Bắc đã trưng bày một mớ tóc của bà Mùi Pham và cuốn sách Tập đọc cấp 1 dành cho miền núi thời những năm 1960-1970, trong đó có bài học “Mớ tóc chị Mùi Pham” của tác giả Triệu Kim Văn để ghi nhớ tấm gương một nữ thiếu niên dân tộc Dao dũng cảm, đã giấu thư vào mái tóc, làm liên lạc, bảo vệ cứu quốc quân.
Năm 1983, bà Triệu Mùi Pham, được Nhà nước công nhận là “Người có công với cách mạng”. Năm 2000, bà được tặng Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng
